IW ostatnich latach Arktyka ponownie znalazła się w centrum uwagi opinii publicznej: ponowne zainteresowanie Grenlandią, stopniowe otwieranie szlaków morskich z powodu topnienia lodu oraz roszczenia dotyczące takich obszarów jak archipelag Svalbard to wyraźne sygnały, że polityka wobec Arktyki pozostanie w centrum uwagi opinii publicznej.

Jeśli chodzi o archipelag Svalbard, położony w północnej Norwegii, Eivind Vad Petersson, norweski wiceminister spraw zagranicznych, podsumował to w The New York Times^:

• “Zbyt długo Svalbard był postrzegany przez inne narody jako rodzaj Dzikiego Zachodu i każdy, kto chce, może przyjechać i robić, co mu się podoba. To nieprawda. To jest suwerenne terytorium Norwegii. Dlatego wyjaśniamy to nieco. “

Niedawno Norwegia ograniczyła sprzedaż ziemi obcokrajowcom i zajęła setki mil morza wokół archipelagu, co stanowi konkretny znak woli wyjaśnienia praw i granic.

Te głębokie wydarzenia w Arktyce, widoczne w odnowionej walce o zasoby i strategiczne położenie, podlegają oczywiście wielu interpretacjom. Analitycy mogą na pierwszym planie wyróżnić konkurencję supermocarstw wojskowych, bezpieczeństwo klimatyczne, międzynarodowe spory prawne lub możliwości gospodarcze.

Proponuję zastosować perspektywę teoretyczną, często pomijaną w debacie publicznej: Harolda Demsetzateoria prawa własności. Według Demsetza prawa własności nie są elementami niezmiennymi, ale instytucjami, które powstają, zostają zdefiniowane i wzmacniają się, gdy wartość zasobów rośnie na tyle, że korzyści z wyłączności przewyższają koszty zdefiniowania i egzekwowania. Jeżeli zasób ma niewielką wartość lub koszty wykluczenia są wygórowane, bardziej skuteczny może być system otwartego dostępu. Kiedy jednak oczekiwana wartość wzrasta – ze względów technologicznych, rynkowych lub środowiskowych – pojawia się zachęta do inwestowania w zasady, monitorowanie i sankcje, aby zarządzać zasobami w sposób uporządkowany i uzyskiwać ich zyski.

Historyczny przypadek, którego Demsetz używa do zilustrowania tej dynamiki, jest wymowny i przekonujący. Niektórzy rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej polowali na bobry w ramach ogólnodostępnego systemu. Wraz z przybyciem zewnętrznych handlarzy popyt na futra wzrósł, a cena wzrosła, co spowodowało intensywne polowania, które groziły wyginięciem gatunku. Aby uniknąć załamania się zasobu, niektóre społeczności wprowadziły wyłączne prawa terytorialne: własność stała się narzędziem internalizacji korzyści płynących z ochrony. Ci, którzy mogli wykluczyć innych, mieli motywację do liczenia i monitorowania zwierząt oraz do ograniczania polowań, gdy ich liczebność nadmiernie spadła. Kolejnym dowodem na poparcie tej teorii było to, że tam, gdzie ukształtowanie terenu utrudniało wytyczenie i egzekwowanie praw lub gdzie wartość handlowa była niska, własność prywatna nie przyjęła się.

Jasne jest, że empiryczny przypadek Demsetza dotyczy społeczeństw posiadających instytucje nieformalne, podczas gdy współczesna Arktyka nie jest niezróżnicowanym „dobrem wspólnym”. Suwerenność nad ziemią jest w dużej mierze zdefiniowana, a ramy prawne regulujące wyłączne strefy ekonomiczne, ^{szelfy kontynentalne, a szlaki morskie są dobrze wytyczone. Jednakże logika Demsetza nie ogranicza się do braku lub słabości instytucji formalnych. Zapewnia logikę zachęt – kompromis między wartością a kosztami wykluczenia – która pozostaje aktualna za każdym razem, gdy zmieniają się korzyści i koszty: państwa, firmy i społeczności reagują nawet w wysoce zinstytucjonalizowanych kontekstach.}

Główny pogląd Demsetza – że pojawienie się lub wzmocnienie praw własności jest reakcją na zmiany w korzyściach i kosztach wyłączności – ma również zastosowanie do reżimów międzynarodowych, praw do minerałów, praw do połowów i sporów terytorialnych. Konkretne przykłady obejmują wprowadzenie przekazywalnych kwot połowowych; przełom technologiczny w postaci szczelinowania hydraulicznego („szczelinowania”), uwalniającego nowe zasoby ropy i gazu; renegocjacja koncesji na wydobycie; oraz przedłużenie szelfów kontynentalnych. Wszystko to są instytucjonalne reakcje na wzrost wartości zasobów i większą techniczną zdolność do wykluczania i monitorowania.

Należy wziąć pod uwagę punkt styczny ze sprawą historyczną nieufnie ^{polega na tym, że zmiana zewnętrzna (taka jak globalne ocieplenie lub pojawienie się nowych podmiotów gospodarczych) zwiększa wartość wcześniej marginalnych zasobów, generując presję na istniejące prawa i zachęcając podmioty do wzmacniania, rozszerzania lub reinterpretowania swoich roszczeń. W tym sensie w Arktyce nie jesteśmy świadkami narodzin zupełnie nowych praw, ale raczej ich przeformułowanie, któremu towarzyszy ściślejsze egzekwowanie.}

Ta intensyfikacja instytucjonalna rodzi jednak kwestie legitymizacji, sprawiedliwości i zrównoważonego rozwoju, których nie można zignorować.

Pierwszy węzeł ma charakter polityczny i dystrybucyjny: kto ustala zasady i kto korzysta z nowych możliwości? W przypadku Grenlandii prawa wynikają ze złożonego współdziałania norm międzynarodowych, prawa duńskiego i ochrony Eskimosów. Jeśli procesy decyzyjne marginalizują społeczności lokalne, redefinicja praw może przełożyć się na wywłaszczenie bogactwa i konflikty społeczne.

Drugie ryzyko, być może nawet poważniejsze, ma charakter środowiskowy: Arktyka jest delikatnym ekosystemem o kluczowym znaczeniu dla globalnej równowagi klimatycznej; wzrost wydobycia i ruchu morskiego pociąga za sobą konkretne zagrożenia w postaci zanieczyszczenia, utraty siedlisk i nadmiernej eksploatacji, których skutki są trudne lub niemożliwe do odwrócenia. Trudno przeoczyć gorzką ironię: topnienie Arktyki spowodowane globalnym ociepleniem stwarza nowe możliwości dla tych samych aktorów, którzy kwestionują jego przyczyny.

Ramy Demsetza pozostają pouczające, ponieważ wyostrzają nasze zrozumienie okoliczności, w których prawa własności prowadzą do pokojowego zarządzania, a nie do konfliktu. Teoria zakłada, że ​​dobrze zdefiniowana własność może promować zrównoważone zarządzanie, ale tylko wtedy, gdy spełnione są dwa rygorystyczne warunki:

• Posiadacze praw muszą działać w perspektywie długoterminowej, przedkładając ochronę nad krótkoterminowe zyski; I
• Muszą istnieć silne, przejrzyste instytucje, które będą w stanie bezstronnie egzekwować zasady i ograniczać drapieżne zachowania.

W kontekście Arktyki oznacza to krytyczną potrzebę istnienia mechanizmów zarządzania, które są czytelne, zgodne z prawem i wyposażone w wiarygodne możliwości monitorowania i reagowania.

Bez tak solidnego szkieletu regulacyjnego – opartego na monitorowaniu naukowym, jasnych zasadach odpowiedzialności i sprawiedliwym podziale korzyści ze społecznościami tubylczymi i lokalnymi – wzrost wartości zasobów może po prostu przyspieszyć wyścig w zdobywaniu i wykorzystywaniu. Rezultatem byłoby przeniesienie ogromnych kosztów na wrażliwe środowisko Arktyki i jego mieszkańców w wyniku zanieczyszczenia, niszczenia siedlisk i erozji tradycyjnych sposobów życia.

Istnieje jeszcze inna ironia losu: same mechanizmy mające na celu zaprowadzenie porządku (ustanowienie wyłącznych praw) mogą spowodować odwrotną tragedię dobra wspólnego, w którym zamknięcie nie prowadzi do troski, ale do nieostrożnego wydobycia.

Tak więc, choć stare powiedzenie, że „dobre płoty to dobrzy sąsiedzi” jest prawdą geopolityczną – jasne granice i zasady mogą zmniejszyć tarcia międzypaństwowe – charakter tych instytucjonalnych „ogrodzeń” jest sprawą najwyższej wagi. Aby służyły pokojowi i zrównoważonemu rozwojowi, muszą być budowane sprawiedliwie w drodze włączających procesów, w których priorytetem jest odporność na środowisko i przestrzeganie praw osób najbardziej bezpośrednio dotkniętych. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że staną się instrumentami wykluczenia i drapieżnictwa geopolitycznego, cementowania nierówności i zabezpieczania sporów. W najgorszym przypadku stają się one prawnymi i terytorialnymi liniami podziału, wzdłuż których wybuchają konflikty.

Patrząc przez tę perspektywę, wyostrzona retoryka i hegemoniczna postawa głównych mocarstw w Arktyce nie są nieszkodliwymi przedstawieniami teatralnymi, ale zapowiedzią systemu dryfującego w stronę niestabilności lub złej równowagi. Ujawniają krajobraz geopolityczny, w którym gwałtownie rosnące wyceny niegdyś niedostępnych zasobów przewyższyły rozwój godnych zaufania, wspólnych instytucji. Plany sprostania tym wyzwaniom nie poprzez istniejące instytucje i negocjacje, ale poprzez przekazanie środków pieniężnych na suwerenność terytorialną jednemu decydentowi, stanowią wyraz światopoglądu, który traktuje terytorium, sojusze, a nawet bezpieczeństwo jako towar handlowy. W ujęciu Demsetza takie plany stawienia czoła wyzwaniu poprzez traktowanie prawa do podejmowania takich decyzji jako dostępnego na sprzedaż odzwierciedlają próbę jednostronnego przedefiniowania praw – poprzez wycenę i władzę, a nie poprzez koordynację społeczną, która nadaje legitymację reżimom własności.

Ta mentalność rozciąga się na szerszy system patronatu geopolitycznego, gdzie przesłanie dla sojuszników brzmi: bezpieczeństwo należy kupować za lojalność polityczną, cła, prawa bazowe lub koncesje strategiczne. Takie zachowanie podważa warunki współpracy, które Demsetz uważał za niezbędne dla skutecznej ewolucji praw, zastępując je wymuszoną realokacją, która podnosi koszty transakcji i podważa zaufanie. Podejście to podważa ramy wielostronne, sprowadzając je do karty przetargowej w negocjacjach o sumie zerowej i przyspieszając erozję wspólnego zarządzania. Zachęca do przepychanek, w których władza – a nie prawo, nie ekologia – staje się decydującą walutą.

Rosnący nacjonalizm wokół roszczeń do Arktyki nie jest zatem jedynie symptomem niestabilności, ale produktem etosu wielkiego mocarstwa, który traktuje zasady jako jednorazowe. Bez zbiorowego zaangażowania na rzecz sprawiedliwego, ekologicznie ugruntowanego zarządzania logika praw własności – zniekształcona przez filozofię transakcyjną, w której siła tworzy prawo – nie tylko spowoduje ryzyko konfliktu, ale poprowadzi region w stronę trwałej konfrontacji.