„Gdyby nasze serce było wystarczająco duże, aby kochać życie ze wszystkimi szczegółami, widzielibyśmy, że każda chwila jest jednocześnie dawcą i grabieżcą” pisał w rozmyślaniach francuski filozof Gaston Bachelard nasze paradoksalne doświadczenie czasu na początku lat trzydziestych XX wieku. „To włączenie człowieka o ograniczonej długości życia przekształca stale płynący strumień czystej zmiany… w czas, jaki znamy” Hannah Arendt napisała w niej pół wieku później genialne badanie czasu, przestrzeni i naszego myślącego ego. Innymi słowy, czas — zwłaszcza nasze doświadczanie go jako ciągłości następujących po sobie momentów — jest raczej iluzją poznawczą niż nieodłączną cechą wszechświata, konstrukcją ludzkiej świadomości i być może samą cechą charakterystyczną ludzkiej świadomości.
Wcisnęła się pomiędzy Bachelarda i Arendt Jorge Luisa Borgesa (24 sierpnia 1899 – 14 czerwca 1986), ten muskularny awanturnik paradoksu i wielki poeta-laureat czasu, który odniósł się do tej niepewności w swoim eseju z 1946 roku „Nowe obalenie czasu”, która pozostaje najbardziej elegancką, erudycyjną i przyjemną medytacją na ten temat, jak dotąd. Zostało ono później uwzględnione Labirynty (biblioteka publiczna) — zbiór opowiadań, esejów, przypowieści i innych pism Borgesa z 1962 r., który dał nam jego wspaniałe i ponadczasowe przypowieść o podzielonym ja.
Borges zaczyna od zwrócenia uwagi na celowy paradoks swojego tytułu, kontrastujący z jego główną tezą, że ciągłość czasu jest iluzją, że czas istnieje bez następstwa, a każda chwila zawiera całą wieczność, co zaprzecza samomu pojęciu „nowego”. Jak zauważa, „nieznaczna kpina” w tytule ma na celu zilustrowanie, że „nasz język jest tak nasycony i ożywiony czasem”. Ze swoim charakterystycznym, powściągliwym ciepłem Borges ostrzega, że jego esej może być „anachroniczny”. redukcja do absurdu przedterytowego systemu lub, co gorsza, marnej sztuczności Argentyńczyka zagubionego w labiryncie metafizyki” – a następnie przystępuje do wygłoszenia arcydzieła retoryki i rozumu, niesionego na skrzydłach niezwykłego poetyckiego piękna.
Pisane w połowie lat czterdziestych XX wieku — ćwierć wieku po pokonaniu Bergsona przez Einsteina ich przełomową debatęw którym nauka („jasność metafizyki”, według Borgesa) ostatecznie zwyciężyła sporne terytorium czasu spod dyktatury metafizyki, a zaledwie kilka lat po tym, jak sam Bergson dokonał wyjścia do wieczności, Borges zastanawia się nad trwającą całe życie walką z czasem, którą uważa za podstawę wszystkich swoich książek:
W ciągu życia poświęconego listom i (czasami) metafizycznym zakłopotaniom dostrzegłem lub przewidziałem obalenie czasu, w które sam nie wierzę, ale które regularnie nawiedza mnie w nocy i w zmęczonym zmierzchu ze złudną siłą aksjomatu.
Czas, zauważa Borges, jest podstawą naszego doświadczenia tożsamości osobistej – czym zajęli się filozofowie przede wszystkim w XVII wiekupoeci odebrane w 19naukowcy osadzony w 20i psychologów odebrany ponownie 21-go.
Borges porównuje idee XVIII-wiecznego anglo-irlandzkiego filozofa-empirysty, George’a Berkeleya, głównego orędownika idealistycznej metafizyki, z jego szkockim rówieśnikiem i współczesnym mu Davidem Hume’em. Obaj różnili się co do istnienia tożsamości osobowej – Berkeley popierał ją jako „myślącą, aktywną zasadę, która postrzega” w centrum każdego „ja”, podczas gdy Hume zaprzeczył temu, argumentując, że każda osoba jest „wiązką lub zbiorem różnych percepcji, które następują po sobie z niewyobrażalną szybkością” – ale obaj potwierdzili istnienie czasu.
Przemierzając labirynt filozofii, Borges odwzorowuje to, co nazywa „tym niestabilnym światem umysłu” w odniesieniu do czasu:
Świat ulotnych wrażeń; świat bez materii i ducha, ani obiektywnego, ani subiektywnego, świat bez idealnej architektury przestrzeni; świat stworzony z czasu, z absolutnie jednolitego czasu [Newton’s] Principia; niestrudzony labirynt, chaos, sen.
Wracając do Hume’owskiego pojęcia iluzorycznego ja – idea rozwinięta przez filozofię Wschodu tysiące lat wcześniej — Borges zastanawia się, jak to burzy samo pojęcie czasu, jakie znamy:
Za naszymi twarzami nie kryje się żadne sekretne „ja”, które rządzi naszymi czynami i odbiera nasze wrażenia; jesteśmy jedynie serią tych wyimaginowanych czynów i tych błędnych wrażeń.
Ale nawet pojęcie „serii” aktów i wrażeń, jak sugeruje Borges, jest mylące, ponieważ czas jest nierozerwalnie związany z materią, duchem i przestrzenią:
Kiedy materia i duch – które są ciągłościami – zostaną zanegowane, kiedy zanegowana zostanie także przestrzeń, nie wiem, jakim prawem zachowujemy tę ciągłość, jaką jest czas. Poza każdą percepcją (rzeczywistą lub domniemaną) materia nie istnieje; poza każdym stanem mentalnym duch nie istnieje; czas nie istnieje także poza chwilą obecną.
Ilustruje ten paradoks chwili obecnej — paradoks, który można znaleźć w każdy chwila obecna — prowadząc nas przez jeden konkretny moment znany z literatury:
Podczas jednej z nocy na Missisipi Huckleberry Finn budzi się; tratwa, zagubiona w częściowych ciemnościach, płynie dalej w dół rzeki; może jest trochę zimno. Huckleberry Finn rozpoznaje cichy, niestrudzony szum wody; niedbale otwiera oczy; widzi niewyraźną liczbę gwiazd, niewyraźny rząd drzew; potem zapada z powrotem w swój niepamiętny sen niczym w ciemne wody. Idealistyczna metafizyka twierdzi, że dodanie substancji materialnej (obiektu) i substancji duchowej (podmiotu) do tych spostrzeżeń jest ryzykowne i bezużyteczne; Twierdzę, że nie mniej nielogiczne jest myślenie, że takie spostrzeżenia są elementami szeregu, którego początek jest równie niepojęty jak jego koniec. Dodawanie do rzeki i brzegu, Huck dostrzega pojęcie innej rzeczowej rzeki i innego brzegu, dodawanie innego spostrzeżenia do tej bezpośredniej sieci percepcji jest dla idealizmu nieuzasadnione; dla mnie nie mniej nieuzasadnione jest dodanie precyzji chronologicznej: na przykład fakt, że powyższe wydarzenie miało miejsce w nocy siódmego czerwca 1849 roku, między dziesięć a jedenaście minut po czwartej. Innymi słowy: za pomocą argumentów idealizmu zaprzeczam ogromnemu szeregowi czasowemu, który idealizm uznaje. Hume zaprzeczył istnieniu przestrzeni absolutnej, w której wszystkie rzeczy mają swoje miejsce; Zaprzeczam istnieniu jednego czasu, w którym wszystkie rzeczy są połączone niczym łańcuch. Odmowa współistnienia jest nie mniej uciążliwa niż odmowa dziedziczenia.
Ta jednoczesność wszystkich wydarzeń ma ogromne implikacje jako rodzaj humanitarnego manifestu na rzecz powszechności ludzkiego doświadczenia, co Borges pięknie uchwycił:
Głośne katastrofy porządku ogólnego – pożary, wojny, epidemie – to jeden ból, iluzorycznie zwielokrotniony w wielu lustrach.
Borges kończy, wracając do początku, do sedna swojej argumentacji i, prawdopodobnie, do całego swojego dorobku, do samego siebie: do paradoksu. pisze:
A jednak, a jednak… Zaprzeczanie sukcesji doczesnej, zaprzeczanie sobie, zaprzeczanie wszechświatowi astronomicznemu to pozorna desperacja i tajemne pocieszenie. Nasze przeznaczenie… nie jest straszne przez to, że jest nierealne; jest przerażające, ponieważ jest nieodwracalne i żelazne. Czas jest substancją, z której się składam. Czas jest rzeką, która mnie unosi, ale to ja jestem rzeką; to tygrys mnie niszczy, ale ja jestem tygrysem; to ogień, który mnie trawi, ale to ja jestem ogniem. Świat, niestety, jest prawdziwy; Ja, niestety, jestem Borges.
Esej, jak wszystko w Labiryntyto wyjątkowa lektura w całości; wycinki, fragmenty i adnotacje w tym miejscu nie oddają godności zwinnej integralności retoryki Borgesa i czystej radości płynącej z jego wciągającej prozy. Uzupełnij go Bertrandem Russellem natura czasuVirginia Woolf dalej jego zadziwiającą elastycznośći Sarah Manguso dalej jego zdumiewająca, pocieszająca ciągłość.
