w ostatnia rozmowa z moim przyjacielem-poetykiem-fizykiem Alana Lightmanasprzeczając się o to, czy ducha twórczego można z pożytkiem podzielić na uzupełniające się sztuki i naukę (według Alana), czy też są to po prostu różne boczne drzwi do naszej ciągłej tęsknoty za łączeniem materii i tajemnicy w celu nadania znaczenia (moim zdaniem), przypomniało mi się zapomniane przemówienie jednego z najbardziej oryginalnych umysłów i najbystrzejszych duchów ubiegłego stulecia.
W Walentynki 1971 roku, rok po wydaniu jej klasyka Krążynapoeta i garncarz MC Richardsa (13 lipca 1916 – 10 września 1999) został zaproszony do wystąpienia na festiwalu sztuki w Maine. Przechodząc „od ogrodnictwa przez alchemię do historii świadomości, dodając kilka wierszy i opierając się w dużej mierze na paradoksie”, wygłoszone przez nią przemówienie, zawarte później w Punkt przecięcia: wybrane rozmowy i pisma (biblioteka publiczna), to jedno z najbardziej uczciwych, pomysłowych i elokwentnych badań nad kreatywnością, jakie spotkałem – śmiałe przeciwstawienie się pękaniu kultury zakotwiczone w żarliwym stwierdzeniu, że „centrum jest wszędzie”, że „składa się ono z różnic, wyjątkowości, w tkance relacji, interakcji, wzajemnego przenikania się”.
W centrum jej kosmogonii twórczości znajdują się powiązania pomiędzy życiem jednostki ludzkiej a życiem wszechświata; pomiędzy wewnętrzną niewidzialną sferą, którą nazywa „siłą”, a zewnętrzną widzialną sferą jej przejawów, którą nazywa „kwiatem”; pomiędzy różnymi dziedzinami nauki i pracy, poprzez które badamy te dziedziny. Ona pisze:
Artyści są czasami szczególnie wyczuleni na te powiązania, naukowcy także, mistycy też… Taki sposób pracy może nieść przesłanie. Może tym właśnie jest podmiot: zbiorem idei wprawionych w ruch przez centralny impuls. Jak pole magnetyczne. Rozpocznij pole, a elementy zaczną się roić. Według jakiej logiki? Przez atrakcyjność. Przez rezonans. Może na tym właśnie polega trafność: na poczuciu przyciągania i rezonansu między ideami i ludźmi.
Richard zauważa, że to uczucie nazywamy kreatywnością – tajemnicą, której staramy się nadać kształt w materii – i która zaczyna się nie w umyśle, ale w sercu. Rozważa siłę, z jaką kwitnie kapusta:
Z kapusty… wyrasta wielkie serce. Z tego serca wychodzą liście. Gdy liście rosną, serce rośnie. Kapusta dostaje liście od środka, tam gdzie ich nie ma. Kapusta rośnie od środka, od serca. A rosnąc, tworzą swoje serca.
Neurofizjolog z Yale twierdzi, że mózgi również powstają w ten sposób: z sił niemózgowych. Mówi, że ludzki mózg powstaje poprzez myślenie, że idee i wartości tworzą reakcje chemiczne w tkankach. Podobnie jak kapusta, w jakiś sposób fizyczna forma wyrasta z niewidzialnego królestwa.
Ta niewidzialna kraina musi być regionem niezwykle kreatywnym. Dostarcza nam nie tylko kapusty i rozumu, ale także naszych hipotez naukowych, doświadczeń religijnych i dzieł sztuki.
Uznając, że dzieła sztuki zaczynają się od „wyczucia rzeczy, uczucia, które jest sposobem poznania rzeczy”, dodaje:
Mamy tendencję do nazywania sztuką każdego przedsięwzięcia, gdy wydaje się ono czerpać z pełni wewnętrznych uczuć i zwracać szczególną uwagę na ekspresję fizyczną. Życie i praca w świecie ze świadomością procesów niezbędnych do nasycenia materii siłami duszy, posługiwania się technikami na rzecz żywych form jest wielką sztuką.
W tym sensie, zauważa, życie samo w sobie jest sztuką – sztuką łączenia. Tak jak Erich Fromm formułował idee, które miały się stać Sztuka byciaRichards pisze:
Życie najlepiej rozumieć i praktykować jako sztukę, tak jak sztukę rozumie się i praktykuje. Bazujemy na inspiracji, wyczuciu materiałów, wiedzy jak dobrze złożyć całość, cierpliwości, sile fizycznej i świadomości, że jesteśmy częścią procesu, o którym jeszcze niewiele wiemy, ale w którym żyjemy i dzięki któremu jesteśmy podtrzymywani. Sztuki werbalne, które uprawiamy, sztuki wizualne, grafiki, sztuki teatralne, sztuki muzyczne lub sztuki wyzwolone, są częścią czegoś. To nie jest cała historia. Są one połączone w środku ze wszystkimi pozostałymi częściami.
Pulsowanie pod tą połączoną całością jest esencją wszelkiej pracy twórczej. Podczas gdy młoda Jane Goodall była kontemplując niepodzielność sztuki i naukiRichards zastanawia się, czego wymaga od nas kreatywność we wszystkich jej postaciach i co nam daje:
Całkowita koncentracja, całkowite skupienie, przyjemność, odkrywanie, wewnętrzny wysiłek, tworzenie czegoś, poczucie bezpieczeństwa w procesie, ale nie wiedząc ani nie żądając, aby wiedzieć, jak to wyjdzie. Wiele rzeczy, które robimy, może mieć tę jakość. Weźmy na przykład ogrodnictwo, przeprowadzanie eksperymentów laboratoryjnych, opracowywanie nowego równania, gotowanie kolacji, posiadanie dziecka, prowadzenie zajęć, prowadzenie college’u, modlenie się, chodzenie na spacer, ślub lub śmierć.
To poczucie generatywnej niewiedzy — coś, co stworzyła artystka Ann Hamilton tak pięknie wyrażone pokolenie po Richardsie — to także nasza najlepsza droga do wiedzy, integralna z twórczym procesem nauki:
Kiedy żyjemy w duchu nauki, żyjemy w duchu dociekania i zadziwienia. Stawiamy jedną nogę przed drugą, stabilnie stąpając po ziemi i szukając drogi dalej. Każdy krok jest zarówno odpowiedzią, jak i pytaniem. Oboje wiemy i nie wiemy, co robimy… Musimy nauczyć się słyszeć Takw NIE; the NIE w Tak. Aby usłyszeć to, co nie zostało powiedziane. Aby zobaczyć to, czego nie widać.
To oczywiście jest powód poezja i nauka spotykają się w naturalny sposóbDlaczego otwartość na zdziwienie może być najlepszą miarą i najgłębszym znaczeniem naszej żywotności, źródłem, z którego wypływa wszystko, co twórcze.
