Na długo zanim stał się najbardziej ukochanym neurologiem na świecie, Olivera Sacksa był dwudziestosiedmioletnim rezydentem medycznym na swoim pierwszym stanowisku w szpitalu, kiedy po operacji u jednego z jego pacjentów wystąpiła niepowstrzymana czkawka. Będąc już postacią pomostową między medycyną a literaturą, dręczyło go opowiadanie Somerseta Maughama o mężczyźnie, który umiera na czkawkę po tym, jak kobieta rzuciła na niego urok. Obawiając się, że jego pacjenta może spotkać ten sam los, chyba że coś wyrwie jego mózg z spazmatycznej pętli, Oliver zasugerował coś radykalnego, a jednocześnie symbolicznego dla tego, co stało się jego życiowym darem harmonizowania fizjologii ciała i poezji umysłu: sprowadzenie hipnotyzera. Jego koledzy byli sceptyczni graniczący z pogardą. Jednak pacjent czkał przez sześć dni z rzędu i żadna interwencja medyczna nie pomogła. Oliver wspomina w jego wspaniały „więcej niż wspomnienia”.:

Ku naszemu zdumieniu udało mu się „wprawić” pacjenta w stan „uspokojenia”, a następnie wydać mu posthipnotyczny rozkaz:

„Kiedy pstryknę palcami, obudzisz się i nie będziesz już mieć czkawki”.

Pacjent obudził się bez czkawki, która już nigdy nie powróciła.

Dlaczego dziwna interwencja mentalna była tak skuteczna w łagodzeniu tego wyniszczającego odruchu ciała i w jaki sposób wyznacza ona najskuteczniejszą strategię przebudzenia z transu złamanego serca, jest głęboko zakorzenione w naszej historii ewolucyjnej.

Czkawka to mimowolny, ostry wdech powietrza, podczas którego nagłośnia – płat skóry w tylnej części gardła – zamyka się, wytwarzając cześć dźwięk, od którego pochodzi nazwa skurczu. Podobnie jak nasze kończyny noszą genetyczny wzór płetw grzbietowych, tak jak nasze kości ogonowe kodują nasze pochodzenie od naczelnych, tak czkawka przypomina nam, skąd pochodzimy. Chociaż nasza podstawowa infrastruktura neuronowa umożliwiająca oddychanie wyewoluowała od ryb, charakterystyczny wzór aktywności nerwów i mięśni czkawki jest dziedzictwem po fazie kijanki naszych przodków płazów. Kijanki do oddychania wykorzystują zarówno skrzela, jak i płuca, pompując wodę do pyska i przez skrzela, ale uniemożliwiając jej przedostanie się do płuc, machając głośnią w celu uszczelnienia rurki oddechowej – jedna długa czkawka.

Podczas gdy nasze ciała wyewoluowały od kijanki nie do poznania, nasze mózgi utrzymywały obwody nerwowe tego podwójnego procesu – najprawdopodobniej po to, aby pomóc karmionym niemowlętom w opanowaniu jednoczesnego oddychania i ssania. U większości dorosłych ludzi szczątkowe skrzela ludzkich embrionów nie są już obecne, ale neuroanatomia oddychania skrzelowego pozostaje i jest aktywowana przez pewne bodźce powodujące czkawkę – jedzenie za dużo lub za szybko, picie napojów gazowanych, narażenie na szybką zmianę temperatury, poddawanie się ekstremalnemu stresowi.

Właśnie dlatego, pomimo mnóstwa środków ludowych i mitów popkultury, mających na celu powstrzymanie czkawki, począwszy od wygięć się do tyłu po gryzienie cytryny, najskuteczniejszym sposobem jest po prostu wyrwanie mózgu z ewolucyjnej wehikułu czasu poprzez bardziej złożone wymagania wobec jego obwodów neuronowych. (W moim przypadku odrobina rachunku niezmiennie zatrzymuje okres czkawki.) Chociaż interwencje fizyczne, takie jak kontrolowane oddychanie, mogą czasami pomóc, to raczej wymagania poznawcze, jakie stawiają w związku z wymaganą koncentracją, przerywają skurcze.

Paradoks ludzkiego zwierzęcia polega na tym, że chociaż nie wyrośliśmy w pełni z cielesnych śladów naszego ewolucyjnego dziedzictwa, zapłaciliśmy także wysoką cenę za rosnącą złożoność umysłową. („Nigdy nie mów wyżej lub niżej” – Darwin nabazgrał na marginesie książki do historii naturalnej, spierając się z autorem na temat tak zwanych wyższych zwierząt. „Powiedz bardziej skomplikowanie.”) Kiedy wynurzyliśmy się z oceanów i czołgaliśmy na ląd, następnie wspinaliśmy się na drzewa, aby nauczyć się życia społecznego, a potem wróciliśmy, aby chodzić wyprostowani pod baldachimem stu bilionów synaps, staliśmy się stworzeniami zdolnymi do miłości, co uczyniło nas zdolnymi do straty – to jest cena świadomości.

Doświadczenie złamanego serca — powtarzające się mentalne pragnienie wzajemności, które nie jest już dostępne lub być może nigdy tak naprawdę nie było — jest w istocie czkawką emocjonalną: spazmem myśli, który wydaje się mimowolny, zakłóca zdrowe funkcjonowanie i powoduje wyniszczający dyskomfort, którego nie możesz się pozbyć. Podobnie jak nieustanna czkawka pacjenta Olivera, można ją złagodzić jedynie poprzez mentalny reset – poprzez skierowanie umysłu na inny tor koncentracji, który wymaga wystarczających zasobów poznawczych, aby zakłócić pętlę rozmyślań. Nie ma większego znaczenia, co to jest — rozpoczęcie nowego, absorbującego projektu (to właśnie wróżby ptaków zrobił dla mnie), naukę nowego języka lub nowego rzemiosła (w ten sposób ceramika wkroczył w moje życie), trenując do triatlonu, grając na wiolonczeli czy przechadzając się po pysznej króliczej norze niemożność nietoperzy albo wynalezienie roweru, albo chemia błękitu (tak pisałem Przejście). Liczy się to, aby pamiętać, że wszelkie uczucia unoszą się w strumieniu myśli przepływającym przez mózg osiemdziesiąt stóp na sekundę. Odwróć prąd, a ładunek uczucia się rozproszy – może nie do doskonałej neutralności, ale do czegoś słodko-gorzkiego i znośnego, jak wspomnienie dzieciństwa, tak jak ciało pamięta swoje skrzela.