„Na ulicy i w społeczeństwie jestem prawie zawsze skąpy i roztrzepany, moje życie jest niewypowiedzianie podłe” – napisał Thoreau, zastanawiając się przyrodę jako formę modlitwy — oczyszczająca siła dla umysłu i oczyszczająca siła dla ducha, dźwignia otwierająca cywilizacyjną dziurę niepokojów psychiki.

Pokolenie później, w innym zakątku Massachusetts, William James był pionierem badań uwagi ze swoją radykalną wówczas (przynajmniej w oczach Zachodu) deklaracją: „Zgadzam się zająć moim doświadczeniem”.

James rozróżnił dwa rodzaje uwagi: „dobrowolny”, w którym świadomie skupiamy się na konkretnym przedmiocie lub działaniu przy wspólnym wysiłku, oraz „bierny”, który jest zbliżony do wschodniego pojęcia uważności – niewymagające wysiłku zauważanie doznań i zjawisk, które w sposób naturalny pojawiają się w nas i wokół nas, przy czym nasza uwaga przemieszcza się z własnej woli od jednego bodźca do drugiego w miarę ich pojawiania się. James wymienił tę „bierność” jako jedną z cztery cechy doświadczeń mistycznych. Ale jest to także najbardziej bezpośredni zawór pomiędzy mistycznym a przyziemnym – rodzaj uwagi, który wprowadza nas w nasze najbardziej twórcze stany.

W epokach od czasów Jamesa naukowcy nazywali tę niewymagającą wysiłku uwagę „łagodną fascynacją”. To jest u podstaw nasze najpotężniejsze antidotum na depresję i naszych najbardziej twórczych sposobów myślenia, i przychodzi to do nas – lub my – z natury najłatwiej.

Whitman wiedział o tym takim, jakim był wraca do zdrowia po udarze paraliżującym i obserwowanie, jak nieomylnie natura potrafi „wydobyć z ich odrętwych zakamarków sympatię mężczyzny lub kobiety do otwartego powietrza, drzew, pól, zmian pór roku — słońca w dzień i gwiazd na niebie w nocy”. Wyczuł to, co nauka w wymierny sposób wykazała od tego czasu – że te podobieństwa są kluczem do tego, co w nas najjaśniejsze i najbardziej twórcze, ponieważ w gruncie rzeczy są one powiązane z najbardziej swobodnymi częściami nas samych.

W naturze nie jesteśmy skrępowani iluzorycznymi, pilnymi potrzebami świata, które tak łatwo porywają codzienny umysł i odwracają naszą uwagę od jego najlepszego twórczego wkładu w ten właśnie świat i jego potrzeby. Kiedy poddajemy się „miękkiej fascynacji”, nie uciekamy od świata, ale wędrujemy z powrotem do siebie i naszych nieskrępowanych tłumów, wolni w spotykaniu części umysłu, do których rzadko mamy dostęp, wolni w poznawaniu różnych części ze sobą, tak aby wyłoniły się zupełnie nowe połączenia.

Annie Murphy Paul poświęca część Rozszerzony umysł: siła myślenia poza mózgiem (biblioteka publiczna) — jej wspaniałe dociekanie sztuka-nauka myślenia z całym światem — do nauki o tym osobliwym i wyjątkowo płodnym stanie ducha, w który osadza nas komunia ze światem pozaludzkim:

Naukowcy wysuwają teorię, że „miękka fascynacja” wywołana naturalnymi scenami angażuje tak zwaną „sieć trybu domyślnego” mózgu. Kiedy ta sieć jest aktywowana, wchodzimy w luźny stan skojarzeń, w którym nie jesteśmy skupieni na żadnym konkretnym zadaniu, ale jesteśmy otwarci na nieoczekiwane połączenia i spostrzeżenia. W naturze wymaga się od nas niewielu decyzji i wyborów, dając naszym umysłom swobodę podążania za naszymi myślami, dokądkolwiek prowadzą. Jednocześnie przyroda przyjemnie odwraca naszą uwagę w sposób, który poprawia nasz nastrój, nie zajmując przy tym wszystkich naszych sił umysłowych; takie pozytywne emocje z kolei prowadzą nas do bardziej ekspansywnego i otwartego myślenia. W udostępnionej w ten sposób przestrzeni aktualnie aktywne myśli mogą mieszać się z głębokimi zasobami wspomnień, emocji i pomysłów już obecnymi w mózgu, tworząc natchnione kolizje.

„Miękka fascynacja” ma aktywny odpowiednik w innym stanie, którego najłatwiej doświadczamy w naturze: podziwie – tym ostatecznym instrument bezinteresowności.

Cytując prace psychologa z Berkeley, Dachera Keltnera – Williama Jamesa naszej epoki, który budził podziw – Paul pisze:

[Keltner] nazywa to emocją „w górnym biegu przyjemności i na granicy strachu”.

Jedną z przyjemnie i przerażających rzeczy związanych z podziwem jest radykalnie nowa perspektywa, jaką wprowadza. Nasze codzienne doświadczenia nie przygotowują nas do przyswojenia sobie ogromu Wielkiego Kanionu lub zapierającej dech w piersiach wspaniałości Wodospadu Niagara. Nie mamy na razie żadnej odpowiedzi; nasze zwykłe ramy odniesienia nie pasują i musimy pracować, aby dostosować się do nowych informacji napływających ze środowiska.

Strach uderza w ludzkie zwierzę bez względu na jego wiek lub epokę, jego dane biometryczne czy tożsamość. Sercem twórczości Virginii Woolf jest przeplatanie się przyjemności i strachu wstrząsający opis całkowitego zaćmienia słońcaw sercu młodego Hansa Christiana Andersena wspinaczka na Wezuwiusz podczas erupcjiw sercu Rachel Carson w średnim wieku ciche, pełne zachwytu spotkanie z przypływem oświetlonym księżycemw samym sercu tego, co pchnęło Rockwella Kenta „okrutne morze północne z jego twardymi horyzontami na krańcu świata, gdzie zaczyna się nieskończona przestrzeń” w sercu „efekt przeglądu” co zdumiewa astronautów na orbicie.

Paweł pisze:

Keltner i inni badacze odkryli, że doświadczenie podziwu wywołuje przewidywalną serię zmian psychologicznych. Stajemy się mniej zależni od z góry przyjętych wyobrażeń i stereotypów. Stajemy się bardziej ciekawi i otwarci. I stajemy się bardziej skłonni do rewizji i aktualizacji naszych mentalnych „schematów”: szablonów, których używamy, aby zrozumieć siebie i świat. Doświadczenie zachwytu zostało nazwane „przyciskiem resetowania” ludzkiego mózgu. Ale nie jesteśmy w stanie sami wytworzyć uczucia zachwytu i związanych z nim procesów; musimy wyruszyć w świat i znaleźć coś większego od nas samych, aby doświadczyć tego rodzaju wewnętrznej zmiany.

Trudno się dziwić, że w takich stanach zachwytu odnajdują nawet najbardziej niereligijni spośród nas rzecz najbliższa duchowości. Bez tego przycisku resetowania, jak byśmy to kiedykolwiek zrobili spójrz na mniszek lekarski i zobacz sens życia?